Ik plaagde recent al even dat we misschien ook eens naar andere vormen van AI moesten kijken. Want het is belangrijk om te begrijpen dat AI veel breder is dan ChatGPT of DeepSeek, om er maar twee te noemen.
Dat soort AI probeert gesprekken te voeren. Het is ontworpen om mensen thuis omver te blazen met een wauw-moment. Maar het échte wauw-moment van AI ligt vaak kilometers verderop.
En het grappige is: de meest uit de kluiten gewassen vorm van AI is juist de LLM, zoals ChatGPT, Claude en Mistral. Andere AI kan kleiner zijn, en scherper. Afijn, een LLM is een vorm van AI die soms onvoorspelbare gevolgen kan hebben. Zo heeft de Amerikaanse staat Florida onlangs een rechtszaak aangespannen tegen OpenAI vanwege zorgen over de manier waarop ChatGPT zich in bepaalde situaties gedraagt. Denk aan vreemde of potentieel schadelijke adviezen op ongebruikelijke vragen. Dat zijn precies de risico's waar critici van dit soort systemen op wijzen.
Om een vergelijkbare reden lag OpenAI ook overhoop met Elon Musk. Zijn kritiek richt zich onder meer op het feit dat OpenAI volgens hem steeds commerciëler is geworden, terwijl het oorspronkelijk ook een wetenschappelijke en open missie had.
Op al dat nieuws gaan we niet inzoomen. Mijn doel is simpeler: AI is veel meer dan dat. Dus voordat we AI als concept afschieten, is het misschien goed om kort te kijken naar waar AI op een verantwoorde manier wordt ingezet.
AI als hulpmiddel
Neem de wetenschap. Er zijn tal van modellen ontwikkeld door onderzoekers die AI simpelweg gebruiken om processen te versnellen. Denk aan het analyseren van foto's van kleitabletten met teksten of symbolen die we nog niet helemaal, of zelfs helemaal niet, begrijpen. Dat zijn legitieme toepassingen van AI.
Hetzelfde geldt voor AI die medische beelden analyseert. Bijvoorbeeld MRI-scans, waarbij AI artsen kan helpen om afwijkingen sneller op te sporen. Ook daar is het een hulpmiddel dat waarde toevoegt.
Wat is XAI?
En dat brengt ons bij XAI. Dat staat voor "Explainable Artificial Intelligence". En wat is dat dan? Ik ben blij dat je het vraagt. Anders had mijn blog hier moeten stoppen.
Afijn, nu jij het toch aanhaalde: XAI is AI waarbij er geen ondoorzichtige "black box" bestaat. Waar sommige partijen vooral proberen indruk te maken met spectaculaire resultaten, draait het bij XAI juist om controleerbaarheid. De AI helpt om een taak sneller uit te voeren, maar iedere stap en iedere keuze moet te volgen zijn.
Als een wetenschapper een AI vraagt om een kleitablet van drieduizend jaar oud te helpen ontcijferen, dan zit die wetenschapper niet te wachten op een autoritair antwoord zonder onderbouwing. Die wil weten waarom de AI tot een bepaalde conclusie kwam.
En dat is eigenlijk hoe AI gebruikt zou moeten worden. Met een controleerbaar spoor dat je kunt herleiden, verifiëren en delen met andere wetenschappers die het onderzoek gaan beoordelen.
Dat laatste is essentieel in de wetenschap. Dat heet een peer review en is eigenlijk wanneer een andere wetenschapper zegt: "Wauw, interessant. Dat wil ik eens controleren." En vervolgens controleert die persoon het ook daadwerkelijk. Dat kan alleen als alle informatie beschikbaar is om het werk te reproduceren. Zo hoort het. Dat is hoe wetenschap werkt.
De computer als brave hond
Dit is waarom het prima is als AI wordt gebruikt. Het blijft uiteindelijk een computer. Het versnelt processen. De computer slaapt niet. De computer kan in korte tijd enorme hoeveelheden informatie verwerken.
Het enige wat wij als mensen moeten eisen, is dat de computer daarna uitlegt hoe hij tot een conclusie kwam. Zodat iedereen kan controleren of die conclusie ook daadwerkelijk klopt.
En om mezelf even te parafraseren uit het eerste AI-artikel: dat is hoe je van een oude roestbak een brave hond maakt.
AI is niet het probleem. Charlatans die snelle winst proberen te behalen met behulp van AI moeten we een beetje in toom houden. Dat is alles.
Toch is er ruimte voor verbetering
Dat betekent natuurlijk niet dat AI af is. Integendeel. We moeten blijven onderzoeken hoe AI efficiënter en volwassener kan worden. Want zelfs ethisch verantwoorde AI heeft momenteel nog een flinke voetafdruk. Het trainen en draaien van grote modellen kost nu eenmaal veel energie.
Dat is overigens niet uniek voor AI. De eerste computers vulden complete bedrijfshallen. Tegenwoordig dragen we een smartphone in onze zak die vele malen krachtiger is dan die systemen ooit waren. Technologie wordt doorgaans kleiner, sneller en efficiënter naarmate ze zich verder ontwikkelt.
AI gaat niet meer weg. Daarom is het belangrijk dat we het snel zuiniger maken. Net zoals we dat hebben gedaan met vrijwel iedere andere technologie die we vandaag de dag als vanzelfsprekend beschouwen.